📘 کتاب کمیاب | دانشنامه و دیوان هیدجی
(محمد حکیم هیدجی / نشر حقیقت / چاپ سوم ۱۳۳۷)
وضعیت: کمیاب – صفحات درحد نو؛ جلد دارای لکه و زدگی مختصر
📖 مشخصات کتاب
| مورد |
توضیحات |
| نویسنده: |
محمد حکیم هیدجی (فیلسوف، عارف و شاعر) |
| ناشر: |
حقیقت |
| زبان: |
فارسی (با اشعار ترکی در بخش دوم) |
| تعداد صفحات: |
۲۹۰ |
| قطع / جلد: |
وزیری، گالینگور |
| سال انتشار: |
۱۳۳۷ |
| نوبت چاپ: |
سوم |
| وضعیت نسخه: |
کمیاب – صفحات در حد نو؛ جلد دارای لکه و زدگی جزئی |
🧭 درباره نویسنده
محمد حکیم هیدجی از فیلسوفان و عرفای قرن سیزدهم هجری، زادهٔ هیدج (زنجان)، شاگرد میرزای شیرازی و فقیهان حوزهٔ تهران و قزوین است.
او جامع علوم معقول و منقول بود و علاوه بر تدریس در مدرسهٔ منیریه تهران، آثار فلسفی و عرفانی مهمی نوشت؛ از جمله:
- شرح منظومه حاج ملاهادی سبزواری
- رسالهٔ دخانیه
- کشکول هیدجی
- دانشنامه
- دیوان فارسی و ترکی
در اشعار ترکی ابتدا با تخلّص “مغنی” و سپس با نام “هیدجی” معروف شد.
📚 ساختار کتاب
کتاب حاضر دو بخش اصلی دارد:
۱️⃣ بخش نخست: دانشنامه
- منظومهای فلسفی–اخلاقی در قالب مثنوی به وزن بحر متقارب (وزن شاهنامه).
- مضامین: اثبات واجب، توحید، قضا و قدر، جبر و تفویض.
- روایتها و اشارات تاریخی و دینی همچون غدیر، هابیل و قابیل، واقعهٔ کربلا، و داستان پیرزنی که حضرت علی به یاریاش رفت.
- سرودههایی با نگاه ادبی و پیام عرفانی – اخلاقی.
- نثر و زبان: فارسی با گویشهایی از ترکی و بهرهگیری از تلمیحات عرفانی و تضمینات قرآنی و ادبی.
قالب مثنوی، اما محتوای فلسفی و اخلاقی؛
نه حماسی چون فردوسی، که عقلانی و پندآموز چون مولوی.
۲️⃣ بخش دوم: دیوان هیدجی
- شامل غزلیات، قصاید، مخمسات، ترجیعبند و مثنویهای فارسی و ترکی.
- زبان غالب: ترکی آذربایجانی، اما افزودههایی فارسی و عربی نیز دارد.
- محتوای اصلی: عرفان، عشق الهی، اندیشهٔ اخلاقی، اشارههای فلسفی و اجتماعی.
- سرودهها مشحون از آرایههای شعری، تشبیهات زیبا، و صور خیالاند.
- غزلهای فارسی و ترکی گاه بهصورت ترجمهٔ منظوم یکدیگر آمدهاند، نمودی از اندیشه وحدت زبانی در عرفان شاعر.
در غزلهایش رد پای اندیشه و بیان حافظ، عطار، مولوی، فخرالدین عراقی، حلاج و شیخ اشراق دیده میشود.
💎 ارزش ادبی و پژوهشی
- ترکیب نادر «فلسفهٔ اسلامی + شعر عرفانی» در یک مجلد.
- نمونهٔ برجستهای از شعر ترکی صوفیانه در زنجان و تبریز قرن ۱۳ هجری.
- دارای جنبهٔ تاریخی در دورهٔ پس از حاج ملاهادی سبزواری و شاگردانش.
- نسخه چاپشدهٔ ۱۳۳۷ از نشر حقیقت — چاپ محدود و بسیار کمیاب.
