کتاب دست دوم شرح عرفانی غزلهای حافظ نوشته ابولحسن عبدالرحمان ختمی لاهوری به تصحیح بهارالدین خرمشاهی و کوروش منصوری و حسین مطیعی امین

کتاب «شرح عرفانی غزلیات حافظ»، اثری است که در قرن گذشته توسط ابوالحسن عبدالرحمن ختمی لاهوری به رشته تحریر درآمده و به کوشش استادانی چون بهاءالدین خرمشاهی، کوروش منصوری و حسین مطیعی امین تصحیح و به چاپ رسیده است. این کتاب مجموعه‌ای چهارجلدی است که در زمره‌ی تفاسیر عرفانی دیوان حافظ جای می‌گیرد و از لحاظ ادبی و عرفانی، سندی مهم برای شناخت جهان‌بینی صوفیانه نسبت به اشعار لسان‌الغیب محسوب می‌شود. سبک نگارش این شرح بر تفسیر تأویلی (باطنی) متمرکز است و هدف آن کشف لایه‌های پنهان و معانی عالی مستتر در ابیات حافظ است که از دیدگاه مفسران ظاهری دور می‌ماند.

تحلیل اصلی این شرح بر این مبنا استوار است که غزلیات حافظ، نه صرفاً اشعاری عاشقانه یا میگسارانه، بلکه بیانگر سیر و سلوک عرفانی و مراحل رسیدن سالک به مقام فنا و بقا در ذات حق است. ختمی لاهوری تلاش می‌کند تا شراب را به وجد و سکر عارفانه، معشوق را به معبود حقیقی (حق تعالی)، و شاهد را به تجلیات جمال الهی تعبیر نماید. از نظر این مفسر، کل دیوان حافظ یک منظومه‌ی کامل عرفانی است که خواننده را از مراحل ابتدایی عشق مجازی به اوج شهود و معرفت رهنمون می‌شود. این تفسیر به شکلی منسجم، مفاهیم پیچیده‌ای چون وحدت وجود، تعینات خمسه، و عشق محضی را با زبان غزلیات حافظ پیوند می‌زند و اغلب نگاهی انتقادی به تفسیرهای صرفاً ادبی یا اخلاقی دارد.

یکی از جنبه‌های مهم این شرح، تأکید بر پیوستگی تاریخی عرفان است؛ ختمی لاهوری کوشیده است تا اندیشه‌های حافظ را در بستر سنت تصوف و مکاتب بزرگ آن زمان قرار دهد، بدون آنکه او را صرفاً مقلد جلوه دهد. این شرح به خواننده کمک می‌کند تا اشعاری را که در نگاه اول ممکن است دارای ایراد شرعی یا اخلاقی به نظر آیند، در چارچوب منطق عشق الهی درک کند. در نهایت، این اثر، یک نقشه‌ی راه عرفانی است که حافظ را از یک شاعر درباری به مرشد و راهنمای طریق سلوک تبدیل می‌کند و خواننده را به کشف حقیقت درونی خود از طریق اشعار دعوت می‌نماید.