
کتاب دست دوم پژوهشگران معاصر ایران (مجموعه ۱۴ جلدی)
کتاب پژوهشگران معاصر ایران (مجموعه ۱۴ جلدی)
مجموعهٔ ۱۴ جلدی پژوهشگران معاصر ایران به قلم هوشنگ اتحاد، تصویری مستند و تحلیلی از زندگی، اندیشه و آثار برجستهترین چهرههای علمی، ادبی و فرهنگی ایران در یک قرن اخیر ارائه میدهد؛ مرجعی برای پژوهشگران، دانشجویان و همهٔ علاقهمندان تاریخ فرهنگ این سرزمین.

معرفی جلدهای کتاب پژوهشگران معاصر ایران
کتاب «پژوهشگران معاصر ایران» اثر هوشنگ اتحاد، یکی از جامعترین و مهمترین مجموعههای مرجع در حوزه تاریخ فرهنگی و ادبیات ایران معاصر به شمار میآید. این مجموعه ۱۴ جلدی با دقتی پژوهشگرانه و سبکی روان، زندگی، آثار، اندیشهها و سهم فرهنگی چهرههای شاخص معاصر ایران را معرفی میکند. اتحاد در این پروژه سترگ نهتنها به معرفی بیوگرافی افراد پرداخته، بلکه تحلیل و نقد آثار آنها را نیز در بستر تاریخی و اجتماعی قرار داده است.
هدف اصلی این مجموعه، ثبت و ماندگاری میراث پژوهشی ایران معاصر و معرفی پژوهشگرانی است که هر یک در حوزهای خاص از ادبیات، فرهنگ، زبانشناسی، جامعهشناسی و علوم انسانی نقش اثرگذاری داشتهاند. به همین دلیل، «پژوهشگران معاصر ایران» تنها یک اثر مرجع برای کتابخانههای دانشگاهی یا پژوهشگران حرفهای نیست، بلکه هر علاقهمند به فرهنگ و تاریخ ایران میتواند از آن بهرهمند شود.
در ادامه، نگاهی خلاصه و کاربردی به محتوای هر جلد خواهیم داشت تا مخاطب با ساختار این مجموعه آشنا شود.
جلد اول —قزوینی، فروغی، تقیزاده، عبدالعظیم غریب، دهخدا، بهمنیار
این جلد به شش چهرهٔ اثرگذار میپردازد:
محمد قزوینی (ادیب و محقق متون)، محمدعلی فروغی (سیاستمدار و ادیب)، سیدحسن تقیزاده (پیشگام نوسازی فرهنگی)، عبدالعظیم غریب (زبانشناس)، علیاکبر دهخدا (خالق لغتنامه دهخدا) و احمد بهمنیار (از نخستین استادان دانشگاه).
اتحاد با نگاهی تحلیلی نشان میدهد چگونه این شش تن بنیانگذاران نثر نو، آموزش مدرن و پژوهش علمی در ایران شدند.
جلد دوم —پورداوود، ملکالشعرا بهار، ذبیح بهروز، علیاصغر حکمت
این جلد به چهار پژوهشگر بزرگ فرهنگ و ادب ایران اختصاص دارد:
ابراهیم پورداوود (بنیانگذار ایرانشناسی نوین و مترجم اوستا)، محمدتقی بهار (شاعر، پژوهشگر و مؤلف سبکشناسی)، ذبیح بهروز (پژوهشگر تقویم و علوم تاریخی) و علیاصغر حکمت (دولتمرد فرهنگمحور و بنیانگذار دانشگاه تهران).
اتحاد با روایتی مستند، نقش این چهار تن را در گسترش آموزش و هویت علمی نوین ایران بررسی میکند.
جلد سوم —قاسم غنی، صادق رضازاده شفق، غلامرضا رشید یاسمی
این جلد زندگی و آثار سه چهرهٔ برجستهٔ اندیشه و ادبیات را دربر دارد:
- قاسم غنی: پزشک، دیپلمات، نویسنده و ایرانشناس؛ با آثاری در تاریخ ادبیات و فرهنگ معاصر.
- صادق رضازاده شفق: از پایهگذاران آموزش مدرن علوم سیاسی/اجتماعی در ایران، فعال فرهنگی و دیپلماتیک.
- غلامرضا رشید یاسمی: شاعر، مترجم و محقق؛ اثرگذار در ایرانشناسی و اعتلای نثر فارسی.
اتحاد با تکیه بر اسناد و یادداشتها، چهرهای دقیق از جایگاه علمی و فرهنگی این سه اندیشمند ترسیم میکند.
جلد چهارم —احمد کسروی، سعید نفیسی
این جلد به دو شخصیت اثرگذار تاریخ و ادبیات اختصاص دارد:
- احمد کسروی: نویسنده، تاریخنگار و منتقد اجتماعی؛ جسور در نقد سنتها و اصلاحطلبی فکری.
- سعید نفیسی: ادیب، مؤرخ و استاد دانشگاه؛ پرکار در تاریخ ادبیات، تصحیح و تدوین متون.
این جلد با تحلیل روش پژوهشی، شیوهٔ نگارش و دیدگاههای فکری هر دو، و نیز بازتاب اجتماعی آثارشان، به یکی از خواندنیترین تقاطعهای تاریخنگاری و نقد اجتماعی بدل شده است.
جلد پنجم —عباس اقبال آشتیانی، بدیعالزمان فروزانفر
این جلد به دو استاد نامدار ادبیات و تاریخ میپردازد:
- اقبال آشتیانی: از پایهگذاران پژوهش تاریخی/ادبی مدرن؛ مؤسس مجلهٔ یادگار؛ اثرگذار در روشمندی تاریخنگاری.
- فروزانفر: ادیب بزرگ و مولویپژوه نامدار؛ نقطهٔ عطف در تدوین متون عرفانی و عرفانپژوهی.
اتحاد ضمن روایت مستند زندگی، سبک نگارش، پژوهشهای شاخص و منابع الهام این دو را میکاود و با کتابنامهٔ دقیق و نمونهٔ نثر، منابع مرجع را برای مخاطب فراهم میکند.
جلد ششم —صادق هدایت
جلدی تکچهره و پرحجم دربارهٔ صادق هدایت: پیشگام داستاننویسی مدرن، صاحب بوف کور و نویسندهای چندساحتی (ادبیات داستانی، ترجمه، نقد اجتماعی، تأملات زبانشناختی). اتحاد مسیر زندگی هدایت را از کودکی تا پایان در پاریس، با تمرکز بر جهانبینی، تکنیکهای روایی، واکنشهای فرهنگی و تأثیر بر جریانهای فکری قرن بیستم ایران دنبال میکند؛ کتاب شامل نمونهٔ نثر، مستندات زندگینامهای، فهرست آثار و نقدها است.
جلد هفتم —علی دشتی، نصرالله فلسفی
این جلد زندگی و اندیشهٔ دو نویسنده و متفکر معاصر را بررسی میکند:
- علی دشتی: نویسنده، روزنامهنگار و سناتور؛ صاحب آثاری جنجالی و اثرگذار در نقد مذهبی/فلسفی و اندیشهٔ سیاسی.
- نصرالله فلسفی: تاریخنگار و نویسندهٔ مجموعهٔ زندگی شاه عباس اول؛ از پایهگذاران نگارش تاریخی نوین در ایران.
جلد هفتم کتاب پژوهشگران معاصر ایران علاوه بر نامهها، اسناد و نقلقولها، با تحلیل سبک و روش، تصویری چندبعدی از دو چهرهٔ محوری تاریخ معاصر به دست میدهد.
جلد هشتم —غلامحسین یوسفی، محمدابراهیم باستانی پاریزی
این جلد به دو چهرهٔ محبوب ادبی و تاریخی میپردازد:
- غلامحسین یوسفی: ادیب دقیقنگر، مؤلف آثاری چون چشمه روشن؛ صاحب پژوهشهایی اثرگذار دربارهٔ سعدی/حافظ/بیدل.
- باستانی پاریزی: تاریخنویس محبوب با نثر روایی و طنزآمیز؛ پیونددهندهٔ تاریخ مستند با روایت جذاب برای عموم.
این جلد با زندگینامهٔ تحلیلی، گزیدهٔ آثار و بازخوانی نقدها، چرایی ماندگاری نثر و روش آنها را برای نسلهای بعد روشن میکند.
جلد نهم —مجتبی مینوی
این جلد به زندگی و آثار مجتبی مینوی، پژوهشگر نامدار ادبیات فارسی اختصاص دارد.
مینوی (نسخهشناس و شاهنامهپژوه برجسته) در تصحیح متون کهن و پایهگذاری روش نوین تحقیق در متون کلاسیک نقش مهمی داشت.
اتحاد با بررسی آثار و زندگی او، سهم مینوی را در اعتلای مطالعات متنی و شاهنامهپژوهی تبیین میکند.
جلد دهم —غلامحسین مصاحب، محمدتقی دانشپژوه، ذبیحالله صفا، عباس زریاب خویی، محمد معین
این جلد به پنج دانشمند و ادیب نامدار معاصر میپردازد:
غلامحسین مصاحب (پایهگذار دایرهالمعارف مصاحب)، محمدتقی دانشپژوه (نسخهشناس بزرگ)، ذبیحالله صفا (مؤلف تاریخ ادبیات فارسی)، عباس زریاب خویی (فیلسوف و مترجم)، و محمد معین (فرهنگنویس و مؤلف فرهنگ معین).
اتحاد در این جلد چهرهای جامع از ستونهای علم و ادب معاصر ایران ارائه میدهد.
جلد یازدهم —پرویز ناتل خانلری
این جلد زندگی و فعالیتهای دکتر پرویز ناتل خانلری را بررسی میکند.
خانلری (شاعر، زبانشناس و مدیر فرهنگی) با تأسیس مجله سخن، بنیاد فرهنگ ایران و نقشآفرینی در فرهنگستان، سهم بزرگی در تحول زبان و ادبیات معاصر داشت.
اتحاد با تحلیل چندوجهی آثار و مدیریت فرهنگی او، چهرهای جامع از خانلری ترسیم میکند.
جلد دوازدهم —عبدالحسین زرینکوب، محمدجعفر محجوب
این جلد به دو چهرهٔ ماندگار پژوهش در ایران اختصاص دارد:
- عبدالحسین زرینکوب: تاریخنگار/ادیب/تصوفپژوه؛ با دهها کتاب و صدها مقاله، تأثیرگذار در خوانش نو از تاریخ و ادب ایران.
- محمدجعفر محجوب: پژوهشگر سختکوش ادب فارسی، در تصحیح و تدوین متون کهن و معرفی ادبیات کلاسیک نقشی ویژه دارد.
جلد دوازدهم کتاب پژوهشگران معاصر ایران با زندگینامهٔ مستند، تحلیل آثار و ویژگیهای فکری، پلی میسازد میان سنت و پژوهش دانشگاهی معاصر.
جلد سیزدهم —غلامحسین یوسفی، مهرداد بهار، احمد تفضلی
این جلد سه اندیشمند برجستهٔ فرهنگ و اسطوره را معرفی میکند:
- غلامحسین یوسفی: منتقد و ادیب صاحبسبک؛ نوساز روش نقد و پژوهش ادبی.
- مهرداد بهار: اسطورهشناس و پژوهشگر فرهنگ ایران؛ طرحریز خوانشهای نو از تاریخ و اساطیر.
- احمد تفضلی: متخصص زبان پهلوی و ایران باستان؛ پیونددهندهٔ پژوهش دانشگاهی ایران و جهان.
این جلد با شرححال دقیق، تحلیل آثار و معرفی دیدگاهها، عمق تأثیرگذاری این سه را برای نسل پژوهشگر امروز عیان میکند.
جلد چهاردهم —فهرست اعلام (نمایهٔ جامع مجموعه)
جلد چهاردهم نمایهٔ الفباییِ اشخاص، مؤسسات، آثار و مفاهیم طرحشده در جلدهای ۱ تا ۱۳ است. این جلد، دسترسی به اطلاعات را سریع و دقیق میکند و برای پژوهشگران و دانشجویان، ابزار مرجعی است که زمان جستوجو را بهطور چشمگیر کاهش میدهد؛ مکمل ضروری کل مجموعه.
این مجموعه برای چه کسانی ضروری است؟
- پژوهشگران و دانشجویانِ ادبیات، تاریخ، زبانشناسی، فلسفه و علوم انسانی
- دبیران و استادانی که به منابع مرجع استاندارد نیاز دارند
- علاقهمندان به تاریخ فرهنگی ایران و سیر تحول اندیشه در یک قرن اخیر
- کتابخانههای دانشگاهی، پژوهشکدهها و مراکز اسناد
کتاب پژوهشگران معاصر ایران چه مزیتی نسبت به منابع پراکنده دارد؟
- یکپارچگی: زندگی، آثار و تحلیلها در یک ساختار منسجم
- مستندبودن: اتکا به منابع دستاول، کتابنامهٔ دقیق، نمایهٔ جامع
- خوانایی: ترکیب متن پژوهشی با روایت قابلفهم برای مخاطب گسترده
- کاربردیبودن: امکان ارجاع سریع از طریق نمایه و پیوستها
یک مجموعه، دهها دریچه به فرهنگ ایران
پژوهشگران معاصر ایران فقط یک مجموعهٔ زندگینامهای نیست؛ نقشهٔ راه فهم فرهنگ معاصر ایران است. از قزوینی و دهخدا تا هدایت، از صفا و معین تا خانلری و زرینکوب، این ۱۴ جلد نشان میدهند دانش و ادبیات چگونه در متن جامعه شکل گرفته و رشد کردهاند.
با مطالعهٔ هر جلد، شناختی دقیق از سیر تاریخیِ اندیشه و نهاد علم در ایران بهدست میآورید؛ و با تکیه بر نمایهٔ جلد چهاردهم، بهسادگی میتوانید مسیرهای مقایسه و ارجاع را پی بگیرید. اگر پژوهشگر یا دانشجوی علوم انسانی هستید، این مجموعه برایتان ابزار روزانهٔ تحقیق خواهد بود؛ و اگر علاقهمند عمومی به فرهنگ ایران هستید، روایتی خواندنی و مستند پیش رویتان است.













