کتاب دست دوم تاریخ مغول در ایران اثر برتولد اشپولر

رتولد اشپولر نویسنده و محقق آلمانی در تالیف این کتاب به بیش از 600 منبع به زبانهای فارسی، عربی، سریانی، ارمنی، گرجی، مغولی، جغتایی، یونانی، چینی، ترکی، اسپانیولی، پرتغالی، روسی، عبری و... مراجعه کرده است.نویسنده در این کتاب علاوه بر رویدادهای سیاسی به دگرگونیهای اجتماعی و فرهنگی توجه داشته و فرهنگ مغولان را از نخستین لحظه حمله آنان به ایران زمین دنبال می کند و با انقراض سلطنت مغولان در ایران به پایان می رساند.

کتاب با فصلی مشروح با عنوان "تاریخ سیاسی" آغاز می شود که ابتدا به حکومت رسیدن چنگیز و اقدامات او و شرایط آن دوران را در ایران و همچنین اوضاع حکومتی کشورهای دیگر مانند سوریه، گرجستان، مصر و ترکان را بررسی کرده است.

"نظریه تاریخ حکومتهای محلی" بخش بعدی این کتاب است که به تفصیل شرایط حکومتهای فارس، کرمان، لرستان بزرگ، لرستان کوچک و گیلان را تشریح کرده است و بخش بعدی به وضعیت دین و مذهب نزد مغولها، آداب و رسوم آنان و رایج بودن مذهبهای گوناگون از جمله مسیحیت، بودا و غیره در بین آنها می پردازد.اوضاع دولت، دستگاه کشوری ایران و ممالک تابعه، وضع مالیات، پذیرش و اعزام، حقوق، دستگاه لشکری، سازمانهای عمومی و زندگی روزمره از دیگر بخشهای این کتاب هستند.

نویسنده در مقدمه کتاب توضیح می دهد که "بحث درباره احوال مغولان ساکن در چین، ماوراءالنهر و ترکستان، مغولستان و غیره در اینجا ممکن نیست و در این کتاب به تاریخ هنر و فعالیتهای فرهنگی ایرانیان در دوران فرمانروایی مغولان نمی پردازیم و تحولات مذهبی و ادبی نیز مورد توجه نخواهد بود.