کتاب شرح مأموریت آجودان‌باشی از مهم‌ترین منابع موجود درباره مأموریت سیاسی و دیپلماتیک محمدحسین‌خان آجودان‌باشی (نظام‌الدوله) به اروپا در دوره محمدشاه قاجار است.

این مأموریت یکی از نخستین برخوردهای رسمی و جدی دولت ایران با دولت‌های اروپایی در نیمه نخست قرن ۱۹ میلادی محسوب می‌شود.

گزارش این سفر، روزبه‌روز و با جزئیات فراوان، توسط میرزا عبدالفتاح گرمرودی – منشی و معاون سفارت – نوشته شده است. متن این یادداشت‌ها به شیوه‌ای شیوا و مستند، تصویری دقیق از منازل راه، اوضاع سیاسی دولت‌های عثمانی، اتریش، فرانسه و انگلستان، و فعالیت‌های محمدحسین‌خان در هر کشور ارائه می‌دهد.

---

درباره شخصیت اصلی کتاب: محمدحسین‌خان آجودان‌باشی

آجودان‌باشی (حسین‌خان مقدم مراغه‌ای) از رجال برجسته نظامی و سیاسی عصر قاجار بود؛

از خاندان مقدم مراغه و از اعقاب امیران عصر صفوی.

• فرمانده بخشی از سپاه ایران در جنگ‌های ایران و روس
• ارتقایافته به جایگاه آجودان‌باشی تمامت افواج نظام
• نخستین فرد در ایران که این عنوان مهم نظامی را داشت
• پس از بازگشت از مأموریت اروپا، از سوی شاه به لقب نظام‌الدوله مفتخر شد
• در سال‌های بعد، حاکم یزد و سپس به لقب «صاحب‌اختیار» حاکم فارس شد
• ایجاد طرح‌های عمرانی مهم مانند راه‌آب ۱۸ فرسخی ممسنی تا شیراز

این کتاب یکی از منحصربه‌فردترین منابع برای شناخت زندگی و مأموریت‌های اوست.

---

محتوای کتاب

اثر حاضر مجموعه‌ای از گزارش‌های رسمی، سفرنامه، مشاهدات روزانه و تحلیل‌های تاریخی است، شامل:

• گزارش کامل و روزانه مأموریت آجودان‌باشی به اروپا
• بررسی اوضاع سیاسی امپراتوری عثمانی
• تحلیل سیاسی و اجتماعی اتریش، فرانسه و انگلستان
• شرح دیدارهای رسمی، مذاکرات دیپلماتیک و روابط خارجی
• گزارش دقیق از منازل و مسیر راه از ایران تا اروپا
• یادداشت‌های روزانه حسین‌خان در سفارت‌های سه کشور اروپایی
• حواشی و تعلیقات دقیق محمد مشیری برای فهم بهتر متن
• فهرست‌ها و اسناد تکمیلی

این مجموعه یکی از منابع کلاسیک تاریخ دیپلماسی ایران در عصر قاجار به‌شمار می‌آید.

---

اهمیت این نسخه

• چاپ اول ۱۳۴۷
• جلد سلفون وزیری (کیفیت قوی و مناسب نگهداری)
• نسخه کمیاب و در حد نو واقعی
• حاوی سفرنامه کامل، اسناد و یادداشت‌های روزانه
• مناسب پژوهشگران تاریخ قاجار، سفرنامه‌نویسی ایرانی، تاریخ روابط خارجی و مجموعه‌داران نسخه‌های کمیاب