دستهبندی: تاریخ ایران
کتاب دست دوم بُنِه؛ نظامهای زراعتی سنتی در ایران نوشته جواد صفینژاد
کتاب بُنِه؛ نظامهای زراعتی سنتی در ایران نوشته جواد صفینژاد و منتشر شده توسط انتشارات امیرکبیر یکی از آثار مهم و پژوهشی در حوزه مردمشناسی، جغرافیای انسانی و تاریخ کشاورزی ایران به شمار میآید. این کتاب با رویکردی علمی و میدانی به بررسی ساختارهای سنتی کشاورزی در ایران میپردازد و تلاش میکند یکی از نظامهای مهم و کمتر شناختهشده تولید کشاورزی در ایران یعنی «بنه» را بهطور دقیق معرفی و تحلیل کند. بنه در واقع نوعی سازمان اجتماعی و اقتصادی در کشاورزی سنتی ایران بوده که در آن گروهی از کشاورزان با همکاری و مشارکت جمعی به کشت و زرع، تقسیم آب، مدیریت زمین و تولید محصولات کشاورزی میپرداختند و این ساختار تا پیش از اجرای اصلاحات ارضی در دهه ۱۳۴۰ نقش مهمی در سازماندهی اقتصاد روستایی ایران داشته است.
جواد صفینژاد در این کتاب با استفاده از تحقیقات میدانی، اسناد تاریخی و تحلیلهای جامعهشناختی، ساختار این نظام زراعی را بررسی میکند و نشان میدهد که چگونه روابط میان کشاورزان، مالکین زمین، شیوه تقسیم آب، نحوه کار جمعی و حتی شیوه دریافت مالیات در چارچوب این نظام شکل میگرفت. او بهطور دقیق توضیح میدهد که در نظام بنه چگونه کار کشاورزی سازماندهی میشد، چه کسانی در آن نقش داشتند و چگونه منابعی مانند زمین و آب میان اعضای این نظام توزیع و مدیریت میشد. این بررسیها تصویری روشن از ساختار اقتصادی و اجتماعی روستاهای ایران در دوره پیش از اصلاحات ارضی ارائه میدهد.
اهمیت این کتاب تنها در بررسی یک نظام کشاورزی سنتی خلاصه نمیشود، بلکه در واقع تصویری گسترده از زندگی روستایی، شیوههای همیاری، روابط اجتماعی کشاورزان و مدیریت منابع طبیعی در ایران سنتی را نیز ارائه میکند. صفینژاد با نگاه مردمشناسانه خود تلاش کرده است نشان دهد که چگونه دانش بومی و تجربههای چندصد ساله کشاورزان ایرانی در قالب ساختارهایی مانند بنه شکل گرفته و به بقای کشاورزی در شرایط اقلیمی دشوار ایران کمک کرده است.
نویسنده این کتاب یعنی جواد صفینژاد از برجستهترین پژوهشگران حوزه جغرافیای انسانی و مردمشناسی در ایران به شمار میرود و بسیاری او را پدر علم کاریز (قنات) ایران میدانند. او در طول سالها فعالیت علمی خود آثار مهمی در زمینه نظامهای آبیاری، زندگی عشایری و ساختارهای اجتماعی روستاهای ایران منتشر کرده است. از جمله آثار شناختهشده او میتوان به کتابهایی مانند «مونوگرافی روستای طالبآباد»، «نظامهای آبیاری سنتی در ایران»، «عشایر مرکزی ایران»، «لرهای ایران؛ لر بزرگ و لر کوچک»، «سد زیرزمینی قنات وزوان میمه اصفهان»، «مبانی جغرافیای انسانی» و «نان سنگک؛ مطالعه مردمشناختی» اشاره کرد که هر یک بخشی از مطالعات گسترده او درباره جامعه و محیط ایران را نشان میدهند.
صفینژاد علاوه بر فعالیتهای پژوهشی، سالها به عنوان استاد دانشگاه نیز فعالیت داشته و در دانشگاههای مختلف بهویژه دانشگاه تهران به تدریس دروسی مانند مبانی جغرافیای انسانی، جامعهشناسی ایلات و عشایر، مردمشناسی ایران، مسائل کوچنشینی، انسان و محیط و نظامهای آبیاری در ایران پرداخته است. تحقیقات میدانی او در میان اقوام مختلف ایران از جمله ترکمنها، شاهسونها و مناطق کهگیلویه و بویراحمد و همچنین مطالعات گسترده درباره قنات، نظامهای زراعی و اسناد عشایری، جایگاه او را به عنوان یکی از پژوهشگران برجسته این حوزه تثبیت کرده است.
کتاب بنه؛ نظامهای زراعتی سنتی در ایران برای دانشجویان و پژوهشگران رشتههای جغرافیا، مردمشناسی، جامعهشناسی روستایی، تاریخ اقتصادی و مطالعات ایرانشناسی منبعی ارزشمند محسوب میشود و همچنین برای علاقهمندان به شناخت ساختارهای سنتی کشاورزی و زندگی روستایی در ایران اثری خواندنی و مهم است. نسخهای که در کتابفروشی امید عرضه شده یک کتاب دست دوم است که همچنان ارزش علمی و پژوهشی بالایی دارد و میتواند برای علاقهمندان به تاریخ کشاورزی و نظامهای سنتی تولید در ایران انتخابی ارزشمند باشد.
دستهبندی: تاریخ ایران