کتاب دست دوم جغرافیای تاریخی سیراف اثر محمدحسن سمسار (انجمن آثار ملی ، چاپ سال 37)

سیراف (در صورت‌های کهن‌تر: سیراب و در برخی منابع صیراف) یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین بنادر تاریخی ایران در سواحل خلیج فارس است که در محدوده شهرستان کنگان در استان بوشهر قرار دارد. این بندر باستانی در روزگار ساسانیان و سده‌های نخستین اسلامی از مراکز بزرگ تجارت دریایی ایران به شمار می‌رفت و نقشی مهم در ارتباط اقتصادی ایران با سرزمین‌های دوردست ایفا می‌کرد. موقعیت جغرافیایی ممتاز سیراف در کنار آب‌های خلیج فارس باعث شد این بندر به یکی از فعال‌ترین پایگاه‌های دریانوردی و بازرگانی در جهان آن روز تبدیل شود. بازرگانان سیرافی از طریق دریا با سرزمین‌هایی چون هند، چین، آفریقا و بسیاری از بنادر مهم آسیایی دادوستد داشتند و کالاهای ارزشمند میان شرق و غرب از مسیر این بندر جابه‌جا می‌شد.

از ویژگی‌های جالب شهر باستانی سیراف معماری خاص آن است. این شهر در دامنه کوه و در کنار دریا ساخته شده و ساختار پلکانی آن تا حدی یادآور معماری روستای ماسوله در شمال ایران است. خانه‌ها و بناهای سیراف به گونه‌ای ساخته شده بودند که از شیب طبیعی کوهستان بهره می‌بردند و همین امر جلوه‌ای ویژه به این شهر بندری می‌داد. بقایای معماری و آثار باستانی این منطقه نشان می‌دهد که سیراف در روزگار شکوفایی خود شهری آباد، ثروتمند و پرجمعیت بوده است.

نام سیراف در بسیاری از متون تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی دیده می‌شود و جغرافی‌نویسان آن دوران از رونق اقتصادی و جایگاه مهم این بندر یاد کرده‌اند. کتاب حاضر با هدف شناخت بهتر این بندر تاریخی نوشته شده و تلاش دارد ابعاد گوناگون زندگی در سیراف و نقش آن در تاریخ ایران را بررسی کند. نویسنده در این پژوهش علاوه بر تاریخ عمومی شهر، به جنبه‌هایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم سیراف نیز پرداخته است؛ موضوعاتی که در برخی پژوهش‌های پیشین کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند.

در این کتاب به بررسی ساختار اجتماعی جامعه سیراف، باورهای مذهبی مردم، فعالیت‌های بازرگانی، شیوه‌های دریانوردی و ارتباطات گسترده سیرافیان با دیگر سرزمین‌ها پرداخته شده است. همچنین نویسنده به بررسی عواملی می‌پردازد که سرانجام به افول و ویرانی این بندر مهم انجامید. بررسی این موضوع نشان می‌دهد که چگونه شهری که روزگاری یکی از بزرگ‌ترین بنادر منطقه بود، به تدریج از رونق افتاد و جایگاه خود را از دست داد.

سرآغاز کتاب با نوشته‌ای از انجمن آثار ملی درباره اهمیت تاریخی بندر سیراف و ضرورت پژوهش درباره آن آغاز می‌شود. در ادامه دیباچه‌ای درباره ارزش این گونه آثار تاریخی آمده است که اهمیت مطالعه گذشته و شناخت مراکز مهم تمدنی ایران را یادآور می‌شود. پیشگفتار کتاب با عنوان «سخنی درباره خلیج فارس» به جایگاه تاریخی این دریا و نقش بنادر ایرانی در تجارت دریایی می‌پردازد. در این بخش تأکید شده است که در طول تاریخ، ایرانیان از فرمانروایان اصلی خلیج فارس بوده‌اند. همچنین به اقدام شاپور ذوالاکتاف در بیرون راندن مهاجمان عرب از سواحل خلیج فارس اشاره شده و نقشه‌هایی تاریخی از این دریا ارائه شده است که در آن نام خلیج فارس و محدوده آن در دوره‌های مختلف نشان داده شده است. این اثر با ارائه اطلاعات تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی، خواننده را با یکی از مهم‌ترین بنادر کهن ایران آشنا می‌کند و تصویری روشن از شکوه، زندگی و سرنوشت بندر تاریخی سیراف ارائه می‌دهد.