کتاب دست دوم تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ خاندان زند | به کوشش عزیزالله بیات | انتشارات امیرکبیر | چاپ دوم 1368

اگر به دنبال دقیق‌ترین و معتبرترین گزارش‌های تاریخی از عصر پرفراز و نشیب زندیه هستید، «تاریخ گیتی‌گشا» همان سندی است که باید در کتابخانه‌ی خود داشته باشید. این اثر، نه یک نوشته‌ی دست‌دوم، بلکه حاصل مشاهدات و گزارش‌های نزدیکانی است که مستقیماً در بطن حوادث دوران کریم‌خان زند حضور داشتند.

این کتاب در واقع مجموعه‌ای از سه تألیف پیوسته است:

1. بخش اصلی: نگارش میرزا محمدصادق نامی اصفهانی، رویدادنگارِ کریم‌خان که مأمورِ ثبتِ وقایع این سلسله بود.
2. ذیول (ضمیمه‌ها): تکمیل‌شده توسط عبدالکریم علیرضا الشریف و محمدمیرزا شیرازی که وقایع پس از کریم‌خان (دوران جعفرخان و …) را پوشش داده‌اند.

چرا این کتاب برای پژوهشگران ضروری است؟

• اعتبار اسنادی: بسیاری از وقایعِ ذکر شده در این کتاب، حاصلِ مشاهداتِ مستقیمِ نویسنده یا نقل‌قول‌های بی‌واسطه از «میرزا محمدحسین فراهانی» (وزیر وقت) است.
• گستره‌ی محتوا: از شورش‌های داخلی و فتوحات کریم‌خان در استرآباد و آذربایجان گرفته تا روابط سیاسی خاندان زند با هلندی‌ها و عثمانی‌ها، همگی با جزئیات در این متن ثبت شده‌اند.
• ارزشِ تحلیلی: به‌رغم نثرِ متکلف و پرآرایه‌ی مرسومِ آن عصر، این کتاب بهترین آینه برای شناختِ ساختارِ قدرت، مناسبات اجتماعی و فضای سیاسیِ ایران در اواخر سده دوازدهم هجری است.

نسخه موجود، چاپ دوم (۱۳۶۸) از انتشارات معتبر امیرکبیر است که به کوشش استاد عزیزالله بیات تصحیح شده. این نسخه بسیار کمیاب بوده و با کیفیت ظاهریِ «در حد نو تا نو» تقدیمِ علاقه‌مندانِ تاریخ معاصر ایران می‌گردد.