کتاب سپهسالار تنکابنی (تاریخ زندگی و خدمات محمدولی خان خلعتبری) | اثر امیر عبدالصمد خلعتبری | انتشارات نوین | چاپ اول 1362

 

شخصیت محمدولی خان خلعتبری (معروف به سپهدار اعظم و سپهسالار تنکابنی) یکی از جنجالی‌ترین و تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران و جنبش مشروطه است. کتاب «سپهسالار تنکابنی» نوشته امیر عبدالصمد خلعتبری، پژوهشی مستند و تاریخی درباره فراز و نشیب‌های زندگی، خدمات، ثروت افسانه‌ای و نقش سیاسی این مرد بزرگ در تاریخ ایران است.

سپهسالار تنکابنی که ابتدا از سرداران محمدعلی شاه و مأمور سرکوب مشروطه‌خواهان تبریز بود، در یک گردش تاریخی آشکار، به اردوی مشروطه‌خواهان پیوست و فرماندهی مجاهدین شمال را در فتح تهران بر عهده گرفت. نویسنده در این کتاب با تکیه بر اسناد خانوادگی و تاریخی، به تحلیل دو دیدگاه متفاوت درباره او می‌پردازد:

1. عده‌ای که او را مصلحت‌اندیشی باهوش می‌دانند که غروب استبداد قاجار را پیش‌بینی کرد و به صف آزادی‌خواهان پیوست.
2. عده‌ای دیگر که معتقدند او به عنوان بزرگ‌ترین ملاک و تاجر ایران، تنها به فکر حفظ منافع، املاک فراوان و ثروت خویش در گیلان و تنکابن بود.

ویژگی‌های برجسته کتاب:

• اسناد دست اول گمرک و اقتصاد عصر قاجار: بررسی چگونگی اجاره گمرک پردرآمد گیلان و ریاست ضرابخانه توسط سپهسالار.
• جزئیات فتح تهران: کالبدشکافی تردیدها و تذبذب‌های او در زمان یورش به تهران و نقش انقلابیون قاطعی همچون سرتیپ دیوسالار (سالار فاتح).
• تاریخ محلی شمال ایران: اطلاعات ارزشمند درباره حکومت خاندان خلعتبری بر تنکابن (شهسوار) و کجور.

این اثر برای پژوهشگران تاریخ مشروطه، تاریخ گیلان و مازندران، و علاقه‌مندان به بیوگرافی‌های سیاسی یک منبع بسیار ارزشمند است. نسخه موجود چاپ اول سال ۱۳۶۲ (انتشارات نوین) بوده، بسیار کمیاب است و علی‌رغم قدمت بیش از ۴۰ سال، در وضعیت «در حد نو» با یک ساییدگی بسیار جزئی در لبه عطف قرار دارد که نشان از نگهداری عالی آن دارد.