کتاب دست دوم تایخ عالم آرای عباسی اثر اسکندر بیگ ترکمان (چاپ دهه 50 ، جلد 2 )

تاریخ عالم آرای عباسی یکی از مهم‌ترین و معتبرترین منابع تاریخ‌نگاری دوره صفویه است که به قلم اسکندر بیگ ترکمان، منشی مخصوص شاه عباس یکم، به رشته تحریر درآمده است. این کتاب فقط یک گزارش ساده تاریخی نیست، بلکه اثری است جامع که اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی ایران را در یکی از پرتلاطم‌ترین و در عین حال باشکوه‌ترین دوره‌های تاریخ این سرزمین به تصویر می‌کشد. اسکندر بیگ ترکمان که خود از نزدیکان دربار و شاهد بسیاری از وقایع بود، با دقت و جزئیات فراوان، رویدادهای عصر صفوی را از تأسیس این سلسله تا مرگ شاه عباس یکم ثبت کرده است. اهمیت این اثر از آن روست که نویسنده نه فقط به شرح جنگ‌ها و فتوحات پرداخته، بلکه ساختار اداری، مالیاتی، دیوانی و مذهبی حکومت صفوی را نیز به تفصیل مورد بررسی قرار داده است. خواننده در لابه‌لای صفحات این کتاب با نحوه برخورد نهادهای حاکم با اقشار مختلف جامعه، جایگاه علما و هنرمندان، مناسبات ایران با همسایگانی چون عثمانی، گرجی‌ها، تیموریان و ترکمن‌های ماوراءالنهر، و نیز وضعیت طوایف و اقوام ساکن در ایران آشنا می‌شود. از سوی دیگر، این اثر تصویری بی‌پرده و گاه هولناک از چهره واقعی قدرت و خشونت در تاریخ ایران ارائه می‌دهد. اسکندر بیگ ترکمان با بیانی مستند و موشکافانه، شرح کشتارها، اعدام‌ها، بدبینی‌های شاه عباس نسبت به نزدیکان، و سرنوشت تلخ کسانی را روایت می‌کند که روزگاری به او در رسیدن به قدرت کمک کرده بودند؛ تصویری که ظلم و ویرانی پیاپی، درگیری با دشمنان داخلی و خارجی، و رنج مردم زیر بار این ستم را به خوبی منعکس می‌کند. زبان کتاب اگرچه به لحاظ تاریخی بسیار ارزشمند است، اما برای خواننده امروزی چالش‌برانگیز هم هست؛ زیرا سرشار از کلمات و عبارات کهن و بعضاً منسوخ شده است که دیگر در زبان فارسی رایج نیستند. این ویژگی برای پژوهشگران، زبان‌شناسان و علاقه‌مندان به واژگان قدیمی، منبعی غنی و مطالعه‌ای جذاب محسوب می‌شود. از حیث جامعه‌شناختی، تاریخ عالم آرای عباسی را می‌توان یک مطالعه درجه یک درباره دیکتاتوری، خشونت سیاسی و تمرکز قدرت فردی دانست و از آن به عنوان یک ابزار تحلیلی قدرتمند در شناخت مکانیسم‌های استبداد و پیامدهای آن استفاده کرد. اسکندر بیگ ترکمان متولد ۹۴۰ خورشیدی از خاندان ترکمان بود و در ابتدا به عنوان منشی دولتی و سپس در ۲۶ سالگی وارد عرصه سپاهیگری شد. پس از شش سال باز به عنوان منشی درباری مشغول به کار گشت و در همین مسیر مدارج ترقی را پیمود تا سرانجام به منشی‌گری ویژه شاه عباس یکم منصوب شد. وفات او در سال ۱۰۱۲ خورشیدی اتفاق افتاد. این نسخه چاپ دهه پنجاه که هم‌اکنون نایاب است، از نظر صحافی و کیفیت نشر، یک اثر کلکسیونی و ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ ایران، دانشجویان رشته تاریخ و ادبیات، کتابخانه‌های تخصصی و مجموعه‌داران آثار تاریخی محسوب می‌شود. داشتن این کتاب در کتابخانه شخصی، سرمایه‌ای علمی و فرهنگی است که هر علاقه‌مندی به تاریخ ایران زمین را غنی‌تر می‌کند.